Dünyanın önde gelen ultra işlenmiş gıda üreticilerinin, halk sağlığını korumaya yönelik düzenlemeleri durdurmak veya geciktirmek amacıyla hükümetlere karşı yüzlerce dava açtığı ortaya çıktı.
Guardian’ın akademisyenler, Lighthouse Reports ve uluslararası medya kuruluşlarıyla yürüttüğü ortak araştırmaya göre, 2010-2025 yılları arasında Meksika, Kolombiya, Brezilya, ABD ve İngiltere’de ultra işlenmiş gıdalara yönelik sağlık politikalarına karşı toplam 235 dava açıldı.
Araştırma, davaların yaklaşık dörtte üçünün doğrudan gıda şirketleri veya onları temsil eden sektör birlikleri tarafından açıldığını ortaya koydu.
Sekiz dev şirket öne çıktı
Davacıların belirlenebildiği dosyalarda en fazla öne çıkan şirketler Coca-Cola, PepsiCo, Mondelēz, Kellogg’s, Danone, Ferrero, Xignux ve Heartland Food Products Group oldu. Bu sekiz şirket, kimliği belirlenebilen davaların yüzde 38’ini oluşturdu.
Bazı şirketlerin ise isimlerinin mahkeme kayıtlarında gizli tutulmasını talep ettiği belirtildi.
Davaların çoğunu hükümetler kazandı
Araştırmaya göre sonuçlanan davaların yaklaşık yüzde 75’i hükümetlerin lehine sonuçlandı. Ancak davaların yıllarca sürmesi nedeniyle toplam yargılama süresi yaklaşık 600 yıla ulaştı.
Uzmanlar, şirketlerin davaları kazanmaktan çok düzenlemeleri geciktirmeyi, kamu otoritelerini yıpratmayı ve diğer ülkelerin benzer adımlar atmasını engellemeyi hedeflediğini ifade ediyor.
Hedefte uyarı etiketleri ve vergiler var
Şirketlerin en çok itiraz ettiği uygulamalar arasında gıda ambalajlarının ön yüzüne sağlık uyarıları konulması, çocuklara yönelik sağlıksız gıda reklamlarının sınırlandırılması ve şekerli ya da yüksek kalorili ürünlere getirilen vergiler yer aldı.
Araştırmada, davaların büyük bölümünün bu düzenlemelerin yürürlüğe girmesinin hemen ardından açıldığına dikkat çekildi.
“Tütün sektörünün yöntemlerini uyguluyorlar”
New York Üniversitesi Beslenme ve Halk Sağlığı Profesörü Marion Nestle, gıda sektörünün uzun yıllar boyunca tütün şirketlerinin kullandığı hukuki stratejileri benimsediğini belirtti.
Nestle, “Bu şirketler sağlık politikalarının etkisiz olduğunu düşünselerdi bu kadar yoğun mücadele vermezlerdi. Açılan davalar, halk sağlığı önlemlerinin satışları etkilediğini gösteriyor.” değerlendirmesinde bulundu.
Sydney Üniversitesi Öğretim Üyesi Phillip Baker ise davaların yalnızca mahkeme zaferi elde etmeyi değil, düzenlemeleri geciktirmeyi ve düzenleyici kurumlar üzerinde baskı oluşturmayı amaçladığını söyledi.
Ultra işlenmiş gıda tüketimi artıyor
Ultra işlenmiş gıdalar; endüstriyel yöntemlerle üretilen, aroma vericiler, renklendiriciler, emülgatörler ve benzeri katkı maddeleri içeren ürünlerden oluşuyor.
The Lancet’te yayımlanan bilimsel değerlendirmelere göre bu ürünlerin yoğun tüketimi; obezite, tip 2 diyabet, kalp-damar hastalıkları, ruh sağlığı sorunları ve çeşitli kronik hastalıklarla ilişkilendiriliyor.
Uzmanlar, bu ürünlerin ucuz, kolay ulaşılabilir ve uzun raf ömrüne sahip olması nedeniyle dünya genelinde taze gıdaların yerini giderek daha fazla aldığını belirtiyor.
En fazla dava Meksika’da açıldı
Araştırmaya göre 235 davanın dağılımı şöyle oldu:
- Meksika: 193 dava
- Kolombiya: 18 dava
- Brezilya: 17 dava
- ABD: 6 dava
- İngiltere: 1 dava
UNICEF hukuk uzmanı Katherine Shats, Latin Amerika’nın sağlıklı beslenmeye yönelik öncü düzenlemeler geliştirmesi nedeniyle sektörün hukuki baskısıyla en fazla karşılaşan bölge olduğunu ifade etti.
Araştırmada yer alan şirketlerden Coca-Cola, Ferrero ve Danone kamu sağlığını desteklediklerini ve düzenleyici kurumlarla yapıcı diyalog içinde olduklarını savundu. PepsiCo, Mondelēz, Kellogg’s, Xignux ve Heartland Food Products Group ise haber için yapılan yorum taleplerine yanıt vermedi.
